Seensa

Itoopiyaan waggoota kurnan darban keessa sirna diinagdee hirmaannaa mootummaa cimaa qabu irraa gara sirna gabaa bilisaatti (Liberalization) ce'uuf tattaaffii guddaa gochaa jirti. Jijjiiramni kun caasaa diinagdee biyyattii keessatti jijjiirama bu'uuraa fiduuf kan kaayyeffate yoo ta'u, keessumaa gabaa sharafa alaa, seektara baankii, fi investimentii alaa irratti xiyyeeffata.

1. Hiika Gabaa Bilisaa (Liberalization)

Gabaa bilisaa jechuun hirmaannaa fi dhiibbaa mootummaan sochii diinagdee keessatti qabu hir'isuun, gabaan fedhii fi dhiyeessii (demand and supply) irratti hundaa'ee akka deemu gochuu dha. Kunis:

  • Gatii oomishaa fi tajaajilaa gabaan akka murteessu gochuu.
  • Kuusaa sharafa alaa giddu-galeessummaa Baankii Giddu-galeessaa jalaa baasuu.
  • Dhaabbilee mootummaa dhuunfatti gurguruu (Privatization).

2. Jijjiirama Sharafa Alaa (Foreign Exchange Regime Change)

Jijjiiramni dhiheenya kana Itoopiyaa keessatti ta'e inni guddaan gabaa sharafa alaa bilisa gochuu dha. Kanaan dura mootummaan gatii birrii fi doolaaraa murteessa ture. Amma garuu:

  • Gabaa Kallattii: Baankonni daldalaa doolaara gatii gabaan murteessuun bituu fi gurguruu danda'u.
  • Garaagarummaa Gabaa Gurraachaa Hir'isuu: Kaayyon guddaan garaagarummaa gatii baankii fi gabaa hordoo (black market) gidduu jiru dhiphisuun sharafni alaa karaa seeraa qofa akka dhufoo gochuu dha.

3. Faayidaa Jijjiirama Kabaa Bilisaa

Jijjiiramni kun faayidaa hedduu qabaachuu danda'a:

  • Investimentii Alaa (FDI): Ininvestaroonni alaa bu'aa isaanii salphaatti gara doolaaraatti jijjiiratanii biyya isaaniitti erguu waan danda'aniif gara Itoopiyaatti dhufuun isaanii ni dabala.
  • Dorgommii Dabaluu: Seektaroonni dhuunfaa yoo bal'atan tajaajilli fooyya'aan fi gatii madaalawaan ni dhufa.
  • Guddina Eksportii: Oomishni Itoopiyaa gabaa addunyaa irratti dorgomaa akka ta'u taasisa.

4. Rakkoolee fi Yaaddoo Jiran

Jijjiiramni kun salphaa miti, keessumaa yeroo ceumsaa keessatti:

  • Infleeshinii (Gatii Meeshaa Dabaluu): Gatiin birrii doolaara duraatti yoo gad bu'u, meeshaaleen alaa abbaaman (fkn: boba'aa, qoricha, sibiila) gatiin isaanii ni dabala. Kun immoo namoota galii gad-aanaa qaban irratti dhiibbaa uuma.
  • Hiyyummaa: Gatiin jireenyaa dabaluun hiyyummaa babal'isuu danda'a yoo mootummaan deeggarsa hawaasummaa cimaa hin goone.

5. Kallattii Gara Fuulduraa

Jijjiiramni diinagdee Itoopiyaa milkaa'uuf:

  • Oomishtummaa Dabaluu: Meeshaalee alaa irraa garmalee hirkachuu hir'isuuf oomisha keessoo (qonnaa fi indastirii) cimsuu.
  • To'annoo Maallaqaa: Baankiin Giddu-galeessaa dhiibbaa infleeshinii to'achuuf imaammata maallaqaa cimaa hordofuu qaba.
  • Mootummaa Qulqulluu: Malaammaltummaa ittisuu fi hojimaata ifa ta'e diriirsuu.

Xumura

Jijjiiramni gabaa bilisaa Itoopiyaan jalqabdu murtee seenaa qabeessa qabxii lama qabu dha. Karaa tokkoon guddina diinagdee ammayyaa fi investimentii fiduuf carraa guddaa yoo ta'u, karaa biraan immoo gatii jireenyaa irratti dhiibbaa fiduu danda'a. Milkaa'inni isaa hirmaannaa mootummaa, seektara dhuunfaa fi deeggarsa dhaabbilee idil-addunyaa irratti hundaa'a.

** **

 

dinagdee itiyoophiyaa 2026